Dziedzictwo kulturowe

Najstarsze ślady działalności ludzkiej na tych terenach pochodzą ze schyłku starszej epoki kamienia – paleolitu ( X/IX w. p.n.e.). Badacze pradziejów zgodni są co do tego, że terytorium ziemi chełmskiej zajmuje kluczowe miejsce na mapie archeologicznej nie tylko Polski, ale i całej Europy Środkowej. Przesądzało o tym między innymi położenie w pasie pogranicza klimatycznego między Europą Wschodnią a Zachodnią, co miało ogromne znaczenie dla rozwoju społeczno-gospodarczego tych ziem. Panowały tutaj bardzo dobre warunki dla rozwoju osadnictwa: spokojne i rybne rzeki, żyzne gleby i bujne nadrzeczne łąki. W toku wieloletnich badań archeologicznych, rozpoczętych jeszcze w latach 90. XIX w., odkryto tutaj około 5400 stanowisk osadniczych. Do dzisiaj istnieją wyróżniające się w krajobrazie Parku i jego okolic grodziska średniowieczne w Sajczycach i Przysiółku. Na szczególną uwagę zasługują dodatkowo położone poza granicami Parku średniowieczne zespoły obronne z wieżami w Bieławinie i Stołpiu.

W XIII wieku z wszystkich istniejących na ziemiach chełmskich ośrodków miejskich, wtedy wchodzących w skład Grodów Czerwieńskich, najznaczniejszym był Chełm. Z Chełma oraz pozostałych miast leżących wokół niego biegły drogi na zachód – do Polski, i dalej do Niemiec oraz do Ujścia Wisły. Dzięki temu okolice Chełma stały się obszarem wielokulturowym. Obok Polaków osiedlali się tutaj Ukraińcy, Rusini, Niemcy oraz Żydzi.

Wśród godnych uwagi zabytków architektonicznych epoki nowożytnej jest m.in. barokowy pałac wraz z parkiem podworskim w Serebryszczu, późnobarokowy kościół Przemienienia Pańskiego w Sawinie, drewniany kościół w Przysiółku oraz polsko-katolicki kościół św. Mateusza w Rudzie-Hucie. Pisząc o architekturze nowożytnej nie sposób nie wspomnieć również o górującym nad Chełmem zespole katedralnym, w którego skład wchodzi Bazylika p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny projektu Pawła Fontany, dawny klasztor bazylianów, Brama Uściługska oraz pałac biskupi.

Będąc w Chełmie, warto również zwiedzić barokowy kościół Rozesłania Świętych Apostołów wraz z przyległym dawnym Kolegium Pijarów, Zespół Reformacki z połowy XVIII wieku złożony z kościoła p.w. Andrzeja Apostoła i klasztoru Reformatów, XIX-wieczną cerkiew prawosławną p.w. Św. Jana Teologa, wybudowaną na potrzeby stacjonujących tu niegdyś wojsk carskich. Niezwykle ciekawym miejscem jest jedyna w Europie średniowieczna kopalnia kredy, eksploatowana aż do pocz. XX wieku. Około 2-kilometrowym ciągiem korytarzy wykutych w białej, jak śnieg skale wiedzie podziemna trasa turystyczna.

Ważnymi elementami tworzącymi obraz historii Chełmskiego Parku Krajobrazowego i okolic są liczne ślady stoczonych tutaj walk o odzyskanie niepodległości Polski. Świadczą o tym mogiły partyzanckie i żołnierskie oraz zabytkowe, wojskowe cmentarze. Jednym z ważniejszych starć była bitwa pod Malinówką k. Sawina podczas powstania styczniowego. Wydarzenie to upamiętnia pomnik przyrody nieożywionej "Kamień Powstańców".